Бірегей геологиялық немесе ландшафттық нысандар.

Табиғи ескерткіштер

Көптеген ескерткіштерде шағын аумақтарда қорғау режимі қолданылады; тізім облыстар бойынша төменде берілген.

Нысандар

Сипатталған нысандар

«Көкшетау» МҰТП: сегіз республикалық табиғи ескерткіш

Ақмола облысында, Зеренді филиалы мен Біржан сал ауданы аумағында орналасқан сегіз нысан: шоқылар, мүйістер, тоған және панорамалық нүктелер.

Облыс туралы

«Дулыға» сүйір шоқысы

Ауданы 2,0 га болатын республикалық маңызы бар мемлекеттік табиғат ескерткіші. Қазіргі ресми тізімдерде ол Ақмола облысы, Біржан сал ауданында орналасқан деп көрсетіледі; ескі құжаттарда бұрынғы Еңбекшілдер ауданы деп берілген. Ашық ресми деректерде бұл нысанның толық табиғи сипаттамасы көп ашылмайды, бірақ атауы мен санатына қарай ол шоқылы жер бедерімен ерекшеленетін табиғи нысан ретінде қорғалады.

Көк мүйіс

Ауданы 1,2 га болатын табиғат ескерткіші. Ол Зеренді филиалы аумағындағы аттас жартылай аралда, яғни Зеренді көлі жағасында орналасқан. Ерекшелігі — ландшафтының жартылай ашық әрі жазық болуы, қарағайлы орманмен көмкерілуі және бұрын арал болып, кейін көл деңгейінің төмендеуіне байланысты жартылай аралға айналуы. Бұл нүктеден Зеренді көлінің жағалауындағы курорттық аймақ жақсы көрінеді.

Реликті екпелері бар тоған

Ауданы 1,0 га. Ресми тізімдерде бұл нысан Біржан сал ауданында орналасқан деп көрсетіледі, ал ескі деректерде бұрынғы Еңбекшілдер ауданы, Бұланды орман және жануарлар дүниесін қорғау мекемесі аумағына жатқызылған. Ашық ресми сипаттамасы толық табылмады, бірақ атауына қарағанда оның басты құндылығы — реликті ағаш екпелерімен байланысты тоғандық ландшафтты сақтауында.

Қара май шоқысы

Ауданы 1,0 га. Ол Зеренді филиалы аумағында орналасқан. Ресми сипаттама бойынша шоқы 100 жылдық қарағай екпелерімен көмкерілген. Атауы бұл жерде соғысқа дейінгі және соғыстан кейінгі жылдары шайырдың мол алынуына байланысты қалыптасқан. Шоқы төбесі айналаны тамашалауға қолайлы бақылау нүктесі болып саналады.

«Қашқын» шоқысы

Ауданы 1,3 га. Ол да Зеренді филиалы аумағында орналасқан. Ерекшелігі — бұл шоқы арқылы туристік маршрут өтеді, өйткені оның үстінен қоршаған дала мен көл маңы ландшафтына кең көрініс ашылады. Атауы XIX ғасырда қалыптасқанымен, оған байланысты нақты аңыз бүгінге дейін сақталмаған.

Қызыл күрең мүйісі

Ауданы 0,5 га. Бұл нысан Зеренді көлінің жағалауында, Зеренді филиалы аумағында орналасқан. Ресми сипаттамада мұнда 90 жылдық ересек қарағай екпелері және олардың астында жас қарағай өскіндері бар екені айтылады. Сондықтан оның басты ерекшелігі — көл жағалауындағы қарағайлы орман ландшафтының шағын, бірақ құнды бөлігі болуы.

Малта тасты шоқы

Ауданы 2,0 га болатын мемлекеттік табиғат ескерткіші. Қазіргі ресми тізімде ол Ақмола облысы, Біржан сал ауданында орналасқан деп көрсетіледі; ескі құжаттарда Еңбекшілдер ауданы деп берілген. Ашық ресми дереккөздерде толық морфологиялық сипаттамасы жоқ, бірақ атауы бойынша бұл нысан малта тасты, тастақты шоқылы бедерімен ерекшеленетін геоморфологиялық ескерткіш ретінде бағаланады.

«Өрт» / «Өрт байқау» шоқысы

Ауданы 1,0 га. Ол Зеренді филиалы аумағында орналасқан. Ерекшелігі — тау жыныстарының үлесі 30%-ға дейін жетеді, топырағы шымды, ал үстіңгі жамылғысын шөптесін-бұталы өсімдіктер құрайды. Бұл жер алып экзотикалық тастарымен және айналадағы орман мен көлдерге ашылатын панорамалық көрінісімен көзге түседі.

Қорытынды

Жалпы қорытындылап айтқанда, осы сегіз табиғат ескерткішінің бір бөлігі Зеренді филиалының орманды-көлді ландшафтарымен байланысты болса, екінші бөлігі Біржан сал ауданы аумағындағы шоқылы және реликті табиғи нысандар қатарына жатады. Олардың басты құндылығы — шағын аумақта сирек жер бедерін, қарағайлы орман фрагменттерін, реликті екпелерді және көркем панорамалық нүктелерді сақтап қалуында.

Табиғи ескерткіштер — Қостанай облысы (10 нысан)

Төменде Ұзынкөл, Меңдіқара, Қарабалық, Әулиекөл, Жітіқара және Қостанай аудандары аумақтарындағы он мемлекеттік табиғат ескерткішінің әрқайсысы толық келтірілген: географиялық орналасу мен ауданы, ерекшелігі немесе маңызы, қорғалатын өсімдіктер мен нысандар тізбесі. Сипаттама анықтамалық PDF материалдарына сәйкес берілген.

Облыс туралы

1. Рассольное көлі маңындағы қайың-көктерек тоғайы

Географиялық орналасуы мен ауданы: Ұзынкөл ауданы, 2 га. Ерекшелігі немесе маңызы: сирек өсімдіктер кешенін сақтау үшін қорғалады. Негізгі қорғалатын нысандар: папоротник-орляк, грушанка зеленоцветковая, грушанка круглолистная, ортилия однобокая, зимолюбка зонтичная, любка двулистная, горечавка легочная, вероника лекарственная.

2. Боровское көлі маңындағы қайың және қарағай екпелері

Географиялық орналасуы мен ауданы: Меңдіқара ауданы, 4 га. Ерекшелігі немесе маңызы: сирек бореалдық өсімдіктер кешенін сақтау үшін маңызды. Қорғалатын нысандар қатарында батпақты-қырықжапырақты қайыңдықтар, хвощовый және костяничный қарағайлар, щитовник болотный, грушанка зеленоцветная, одноцветка крупноцветная, дремлик болотный, любка двулистная, ятрышниктер, хвощ лесной, костяника каменистая, колокольчик персиколистный бар.

3. Борки ауылы маңындағы қарағайлы орман екпелері

Географиялық орналасуы мен ауданы: Ұзынкөл ауданы, 4 га. Ерекшелігі немесе маңызы: бореалдық және сирек өсімдіктер кешенін сақтайтын құнды аумақ. Негізгі қорғалатын түрлер: грушанки, ортилия однобокая, зимолюбка зонтичная, папоротник-орляк, кладония лесная, кладония оленья, зеленые мхи, кукушкин лён, можжеловый және шреберов мүгі.

4. Тоғызақ өзенінің оң жағалауындағы Верен қарағайлы тоғайы

Географиялық орналасуы мен ауданы: Қарабалық ауданы, 2 га. Ерекшелігі немесе маңызы: бореалдық өсімдіктер кешенін сақтайтын шағын, бірақ өте маңызды нысан. Негізгі қорғалатын өсімдіктер: ковыль перистый және ольха клейкая.

5. Заречное ауылы маңындағы Каменное көлі шатқалы

Географиялық орналасуы мен ауданы: Қостанай ауданы, 2,5 га. Ерекшелігі немесе маңызы: сирек өсімдіктер кешенін қорғауға арналған. Қорғалатын негізгі түрлер: кувшинка белая және адонис весенний.

6. Құсмұрын көлі маңындағы қандыағаштар, Большая гора шатқалы

Географиялық орналасуы мен ауданы: Әулиекөл ауданы, 5 га. Ерекшелігі немесе маңызы: сирек және жойылып бара жатқан өсімдіктерді сақтау үшін қорғалады. Негізгі қорғалатын нысан — ольха клейкая.

7. Семиозерное ауылы маңындағы көктерек-қайың шоқ тоғайлары

Географиялық орналасуы мен ауданы: Әулиекөл ауданы, 5 га. Ерекшелігі немесе маңызы: бореалдық өсімдіктер кешенін сақтауымен құнды. Қорғалатын түрлер: купена душистая, телиптерис болотный, калужница болотная, первоцвет длиннострелочный, василистник хлопковый, хвощ зимующий, любка двулистная, грушанка зеленоцветковая, грушанка круглолистная, скученник приятный, страгачка однолистная және т.б.

8. Реликт лиственница-қайың тоғайы (Сукачев лиственницасымен)

Географиялық орналасуы мен ауданы: Жітіқара ауданы, 2 га. Ерекшелігі немесе маңызы: сирек бореалдық өсімдіктер кешенін сақтайтын реликттік нысан. Негізгі қорғалатын өсімдіктер: дрок красильный, ракитник русский, роза иглистая, рябчик русский, рябчик шахматный, ятрышник широколистный, василек русский, костяника каменистая және басқалары.

9. Михайловское ауылы маңындағы Кривули шатқалы

Географиялық орналасуы мен ауданы: Қарабалық ауданы, 5 га. Ерекшелігі немесе маңызы: сирек және жойылып бара жатқан өсімдіктер кешенін сақтайтын аумақ. Негізгі қорғалатын түрлер: ковыль перистый, ольха клейкая, кувшинка белая және басқа өсімдіктер.

10. Каменск-Уральское ауылы маңындағы орлякты қарағайлы орман

Географиялық орналасуы мен ауданы: Меңдіқара ауданы, Каменск-Уральское орманшылығы, 4 га. Ерекшелігі немесе маңызы: сирек өсімдіктер кешенін сақтау үшін қорғалады. Негізгі ерекшелігі — орляк обыкновенный жойылып кету қаупінде тұр және бұл аумақ үштік кезеңнің соңындағы реликт қарағайлы орман флорасына жатады.

Табиғи ескерткіштер — Солтүстік Қазақстан облысы (12 нысан)

Төменде Қызылжар, Аққайың, Жамбыл және Айыртау аудандары аумағындағы он екі мемлекеттік табиғат ескерткішінің әрқайсысы толық келтірілген: ауданы, орналасуы, ерекшелігі мен маңызы. Сілтемелер — «Көкшетау» МҰТП, egov және ecokarta деректеріне сәйкес.

Облыс туралы

1. Күміс бор

Қызылжар ауданы аумағындағы табиғи ескерткіш, ауданы 83 га. Оның басты маңызы — реликт қарағайлы орманды сақтауында. Өңірлік және туристік материалдарда бұл нысан Есіл жайылмасындағы ең көркем, ежелгі қарағайлы алқаптардың бірі ретінде аталады.

2. Қарағай орманы

Ресми тізімде Аққайың ауданында орналасқан табиғи ескерткіш, ауданы 26 га. Бұл нысанның құндылығы — Солтүстік Қазақстанға тән қарағайлы орман ландшафтының шағын, бірақ қорғалатын үлгісін сақтауында.

3. Жаңажол боры

Жамбыл ауданындағы, Жаңажол ауылы мен Майбалық маңындағы табиғи ескерткіш, ауданы 9 га. Оның ерекшелігі — реликт қарағайлы бор болуы; ол Есіл–Тобыл аралығының құмды-алевритті шөгінділерінде сақталған сирек орман массиві ретінде бағаланады.

4. «Бүркіттау» және «Қайнар көз» шоқысы

Айыртау ауданындағы табиғи ескерткіш, ауданы 3 га. Бұл нысанның маңызы — шоқылы бедер мен табиғи бұлақтың бір кешенде сақталуында; Имантау–Шалқар рекреациялық аймағының танымдық нысандарының бірі саналады.

5. «Қазачий» Имантау көлінің аралы

Айыртау ауданында, Имантау көлінде орналасқан табиғи ескерткіш, ауданы 36 га. Оның ерекшелігі — көл ішіндегі жүрек пішіндес арал, арша, қарағай, қайың, шие мен таңқурай өсуі және құстар мен бауырымен жорғалаушыларға мекен болуы. Бұл нысан Имантау–Шалқар аймағының ең көрнекті табиғи орындарының бірі.

6. «Шолғыншы» төбесі

Айыртау ауданындағы табиғи ескерткіш, суреттегі кесте бойынша ауданы 3,1 га. Ерекшелігі — су мен жел әрекетінен қалыптасқан жартасты төбе; ол көркем бедерімен және танымдық-туристік маңызымен құнды.

7. «Қазан» жартас шөгінділері

Айыртау ауданындағы табиғи ескерткіш, суреттегі кесте бойынша ауданы 3,3 га. Бұл нысан экзотикалық жартас пішіндерімен ерекшеленеді; оны қоршаған қылқанды орман мен жидекті бұталар ландшафтық құндылығын арттырады.

8. «Көне алап»

Айыртау ауданындағы табиғи ескерткіш, ауданы 2 га. Оның басты маңызы — сирек өсімдік түрінің өсетін жері болуы; парк сайтында мұнда қылқанды орман баурайында өсетін сирек түр қорғалатыны көрсетілген.

9. «Қостау» шоқысы

Айыртау ауданы аумағындағы табиғи ескерткіш, ауданы 10,5 га. Ол екі шоқыдан тұратын бедерімен ерекшеленеді және панорамалық бақылау нүктесі ретінде маңызды: айналадағы көлдер мен шоқылар жақсы көрінеді.

10. «Сүйір шоқы»

Айыртау ауданындағы табиғи ескерткіш, ауданы 3 га. Бұл нысан Шалқар филиалы аумағындағы ең биік көрініс нүктелерінің бірі; төбесінен Имантау, Шалқар маңы және көршілес табиғи кешендер анық көрінеді.

11. «Үңгірлі сарқырама»

Айыртау ауданындағы табиғи ескерткіш, ауданы 0,5 га. Оның ерекшелігі — жақын бұлақтармен толығатын шағын сарқырама мен жыралық-гидрологиялық кешен болуы; бұл оны аймақтағы сирек су нысандарының біріне айналдырады.

12. «Айыртау шоқысы»

Айыртау ауданындағы табиғи ескерткіш, ауданы 2 га. Оның табиғи маңызы — жартасты, жыралы шоқылы бедерді және айналаға кең көрініс ашатын табиғи нүктені сақтауында. Бұл нысан Имантау–Шалқар өңірінің бедерлік келбетін айқындайтын ескерткіштердің бірі.

«Қаз қайтуы» мемлекеттік табиғат ескерткіші (палеонтология)

Республикалық маңызы бар палеонтологиялық ескерткіш; Павлодар ауданы, Ертіс өзенінің оң жағасы, ресми тізім бойынша 2,0 га. Көбіне «Гусиный перелёт» атауымен белгілі.

Облыс туралы

Мәртебесі мен орналасуы

«Қаз қайтуы» — Павлодар облысындағы республикалық маңызы бар мемлекеттік табиғат ескерткіші. Ресми тізімде оның ауданы 2,0 гектар деп көрсетілген; орналасуы — Павлодар ауданы, Ертіс өзенінің оң жағасы. Қосымша сипаттамаларда нысан Павлодар қаласының солтүстік шетінде, теміржол көпірінен шамамен 500 м оңтүстікке қарай жатқан палеонтологиялық ескерткіш ретінде беріледі. Халық арасында көбіне «Гусиный перелёт» деген атаумен белгілі.

Тарихы мен зерттеулер

1928 жылдан бастап зерттеулер жүргізіліп, неоген дәуіріне жататын ежелгі жануарлардың мыңдаған сүйек қалдықтары табылған; олардың арасында бұғы, жираф, мүйізтұмсық, гиппарион және басқа да жануарлар болғаны көрсетілген. 1971 жылы нысан мемлекет қорғауына алынған, кейін республикалық маңызы қайта расталған.

Ғылыми және танымдық маңызы

Ғылыми тұрғыдан басты маңызы — ежелгі фаунаның көмілген орнын сақтап қалуында. Павлодардағы музейлік материалдарда бұл ескерткіш әлемге белгілі эталондық палеонтологиялық нысан ретінде сипатталады, яғни ол неоген дәуіріндегі жануарлар дүниесін зерттеуде салыстырмалы маңызды база болып есептеледі. Қала маңында орналасқандықтан танымдық, экскурсиялық және экологиялық-ағартушылық маңызы да жоғары.