Мемлекеттік табиғи қорық

Қорғалжын мемлекеттік табиғи қорығы

Теңіз–Қорғалжын көлді-далалық экожүйелері, ЮНЕСКО Әлемдік мұрасы мен биосфералық резерват желісінің бөлігі.

Атауы мен мәртебесі

Қорғалжын мемлекеттік табиғи қорығы — Қазақстандағы республикалық маңызы бар ерекше қорғалатын табиғи аумақ. Ол мемлекеттік табиғи қорық санатына жатады және халықаралық деңгейде де мойындалған нысан: Қорғалжын аумағы «Сарыарқа – Солтүстік Қазақстанның далалары мен көлдері» құрамында ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік табиғи мұра нысанына кіреді.

Географиялық орналасуы мен ауданы

Қорық Қазақстанның солтүстік-орталық бөлігіндегі Теңіз–Қорғалжын көлдер жүйесі аумағында орналасқан. Оның жері Ақмола облысының Қорғалжын ауданы мен Қарағанды облысының Нұра ауданы шегін қамтиды, ал батыс жағында Қостанай облысымен шектеседі. 2025 жылғы 1 қаңтардағы ресми дерек бойынша қорықтың жалпы аумағы 543 171 гектар, ал қорғау аймағы 89 360 гектар.

Құрылу тарихы мен мақсаты

Қорықты ұйымдастыруға дейін бұл өңірде 1961–1968 жылдары аңшылық қорық және орман-аңшылық шаруашылығы нысандары жұмыс істеген. Қазіргі Қорғалжын мемлекеттік табиғи қорығы 1968 жылғы сәуірде Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің №214 қаулысымен құрылды. Құрылу мақсаты — Теңіз–Қорғалжын көлді-далалық экожүйелерін, су құстарының ұя салу және аялдау орындарын, сондай-ақ табиғи кешендерді табиғи қалпында сақтау. Кейін қорық аумағы бірнеше рет кеңейтіліп, 1976 жылы Рамсар тізіміне, 2008 жылы ЮНЕСКО мұралар тізіміне, 2012 жылы ЮНЕСКО биосфералық резерваттар желісіне енгізілді.

Табиғи ерекшеліктері

Қорықтың басты ерекшелігі — дала, сулы-батпақты алқап және тұщы-тұзды көлдер жүйесінің бір аумақта тоғысуы. ЮНЕСКО дерегі бойынша бұл жерлерде табиғи гидрологиялық, химиялық және биологиялық үдерістер әлі де табиғи күйге жақын сақталған. Көлдердің көп бөлігінде қамыс қопалары кең тараған, ал ірі тұзды Теңіз көлінің жағалары көбіне ашық болып келеді. Жер бедері онша қатты тілімденбеген: қорық аумағындағы абсолюттік биіктік шамамен 304–329 м аралығында өзгереді.

Климаттық және топырақ ерекшеліктері

Қорық климаты шұғыл континенттік: қысы өте суық, жазы ыстық әрі қуаң. Орташа қаңтар температурасы шамамен –17°C, маусымдағы орташа температура +20°C, жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен 267 мм, оның басым бөлігі жазда түседі. Топырақ жамылғысында күңгірт қоңыр және қоңыр топырақтар таралған, ал көл ойыстарында сортаң және сор топырақтар басым. Бұл жағдай дала, галофитті және батпақ өсімдіктерінің қалыптасуына қолайлы орта жасайды.

Гидрологиясы

Қорықтың гидрологиялық негізін Теңіз–Қорғалжын көлдер жүйесі құрайды. Бұл жүйе Нұра және Құланөтпес өзендерімен, сондай-ақ жауын-шашынмен толығады. KBA дерегі бойынша Теңіз көлі ағынсыз, булануы жоғары су айдыны болып табылады, ал көл жүйесіне түсетін судың шамамен 50%-ы Нұра өзенінен келеді. Су деңгейі табиғи түрде көпжылдық ауытқуларға ұшырайды: кейбір циклдер 7 және 40 жылдық сипатта байқалады, ал өте сирек жағдайларда Теңіз көлі бір-екі жылға жуық қатты тартылуы мүмкін.

Флорасы мен фаунасы

Қорықтың биоалуантүрлілігі өте жоғары. Ресми мәлімет бойынша мұнда 433 өсімдік өкілі, 1400-ден астам су және құрлық жануарлары түрі, 365 құс түрі, 46 сүтқоректі түрі және 15 балық түрі тіркелген. Құстардың 42 түрі Қазақстанның Қызыл кітабына, 27 түрі Халықаралық табиғатты қорғау одағының Қызыл тізіміне енгізілген; 133 түрі қорықта ұя салады, ал 219 түрі көші-қон кезінде аялдайды. Флора бөлімінде жоғары сатыдағы өсімдіктердің 374 түрі көрсетіледі, ал қорық сүтқоректілерінің құрамында далаға тән байбақ суыр, дала алақоржыны, дала қосаяғы сияқты түрлер бар. Қорық әсіресе қызғылт қоқиқаздарымен, бірқазандарымен және басқа да сирек су құстарымен танымал.

Ғылыми және табиғат қорғау маңызы

Қорғалжын қорығы Еуразияның дала аймағындағы биоалуантүрлілікті сақтаудың аса маңызды орталықтарының бірі. ЮНЕСКО бұл аумақты Африка, Еуропа және Оңтүстік Азиядан Батыс және Шығыс Сібірге ұшатын су құстары үшін негізгі аялдау және ұя салу торабы ретінде бағалайды. Қорықта ұзақ мерзімді ғылыми мониторинг жүргізіледі: 1974 жылдан бері «Табиғат шежіресі» толтырылады, 2021–2025 жылдарға арналған ғылыми тақырыптар бойынша балықтар, құстар, сүтқоректілер, өсімдік жамылғысы және экожүйе динамикасы зерттеледі. Аумақта 41 мониторингтік алаң жұмыс істейді, оның 27-сі су, 14-і жерүсті экожүйелеріне арналған.

Экологиялық мәселелері

Қорық үшін негізгі экологиялық тәуекел — гидрологиялық режимнің бұзылуы. ЮНЕСКО құжаттарында бұл аумақтың сулы-батпақты экожүйелерінің өміршеңдігі, әсіресе Теңіз көлі үшін, ең алдымен Нұра өзенінен келетін суға тәуелді екені атап өтіледі. IUCN дерегінде тұщы көлдер деңгейінің төмендеуі мен Нұра өзені жүйесіндегі тарихи сынап ластануы маңызды мәселе болғаны, бірақ оларды азайту бағытында елеулі ілгерілеу бар екені көрсетілген. Қорықтың өзінде бұл тәуекелдерді бақылау үшін гидрометеорологиялық станция жұмыс істейді және су айдындарынан ай сайын химиялық сынамалар алынады.

Қорытынды

Қорғалжын мемлекеттік табиғи қорығы — Қазақстандағы ғана емес, халықаралық деңгейдегі аса құнды табиғи аумақтардың бірі. Ол дала мен көл экожүйелерін, сирек кездесетін құстарды, сулы-батпақты алқаптарды және табиғи үдерістерді сақтауда ерекше рөл атқарады. Қорықтың ғылыми зерттеу, мониторинг, табиғатты қорғау және экологиялық ағарту бағыттарындағы маңызы өте зор. Сондықтан Қорғалжын қорығы Қазақстанның табиғи мұрасын сақтаудың стратегиялық маңызды нысаны болып саналады.

Сілтемелер мен дереккөздер

Фотогалерея

Суретті басыңыз — үлкейтілген көрініс

ҚорықҚұқықтық база