Мемлекеттік табиғи қорық

Наурызым мемлекеттік табиғи қорығы

Құрғақ дала, көл жүйелері мен реликті қарағайлы ормандардың бірге сақталуы; «Сарыарқа – Солтүстік Қазақстанның далалары мен көлдері» ЮНЕСКО нысанының бөлігі.

Атауы мен мәртебесі

Наурызым мемлекеттік табиғи қорығы — республикалық маңызы бар ерекше қорғалатын табиғи аумақ, мемлекеттік табиғи қорық санатына жатады. Халықаралық деңгейде де мойындалған: 2008 жылы Қорғалжын қорымен бірге «Сарыарқа – Солтүстік Қазақстанның далалары мен көлдері» атауымен ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік табиғи мұралар тізіміне енгізілді.

Географиялық орналасуы мен ауданы

Қорық Қостанай облысының Наурызым өңірінде, Тобыл мен Торғай өзендері алаптарының аралығындағы ендік суайрықта орналасқан. Үш негізгі учаскеден тұрады: Наурызым — 139 714 га, Сыпсын — 38 720 га, Терсек — 12 947 га; жиынтық ауданы 191 381 гектар. Учаскелер бір-бірінен шамамен 9–14 км қашықтықта.

Құрылу тарихы мен мақсаты

Қорық алғаш рет 1931 жылғы 30 маусымда ұйымдастырылды. Бастапқыда оның аумағына тың дала, көл жүйелері, көктерек-қайың және қарағай ормандары кірген. 1951 жылы қорық таратылып, орнына орман шаруашылығы құрылды; ғылыми ұйымдардың бастамасымен қайта қалпына келтіріліп, 1966 жылы жаңадан ұйымдастырылды. 1999–2004 жылдары шекарасы тағы кеңейтілді. Негізгі мақсат — сирек және бірегей дала, көл, орман экожүйелерін, жануарлар мен өсімдіктер әлемін табиғи күйінде сақтау.

Табиғи ерекшеліктері

Басты ерекшелік — құрғақ дала, көлдер жүйесі және реликті қарағайлы ормандардың бір аумақта тоғысуы. ЮНЕСКО бұл аумақты Орталық Азияның табиғи даласы мен көл экожүйелерінің жақсы сақталған үлгісі ретінде сипаттайды. Ресми және ғылыми сипаттамаларда Наурызым қарағайлы ормандарының реликті екені, яғни үшінші дәуірден немесе төрттік кезеңдің басынан бері сақталғаны көрсетіледі.

Климаттық және топырақ ерекшеліктері

Климат шұғыл континенттік. Ресми дерек бойынша қаңтардың орташа температурасы –17…–18°C, абсолюттік минимум –45,7°C; шілденің орташа температурасы 24,2°C, абсолюттік максимум 41,6°C. Жылдық жауын-шашын шамамен 233 мм, аязсыз кезеңнің орташа ұзақтығы 131 күн. Топырақ жамылғысында негізінен күңгірт қоңыр және қоңыр топырақтар; көл маңында шалғынды-қоңыр, шалғынды және сортаң-сор топырақтар басым. Наурызым қарағайлы ормандарында шымды қарағайлы орман топырақтары қалыптасқан.

Гидрологиясы

Қорық Тобыл мен Торғай алаптарының арасындағы суайрықта орналасқан. Өзен торы негізінен көктемгі маусымдық ағындардан тұрады; ірі уақытша ағындарға Дана-Бике мен Наурызым-Қарасу жатады. Көптеген ағынсыз көлдер бар, ең ірілері — Ақсуат және Сарымойын көлдер жүйелері. Көлдер көпжылдық сулану циклдарына тәуелді: кей кезеңдерде су деңгейі төмендеп, кейбір айдындар уақытша құрғап қалуы мүмкін, кейін қайта толығады.

Флорасы мен фаунасы

Ресми мәлімет бойынша 687 жоғары сатыдағы өсімдік түрі бар; эндемиктер мен реликт түрлер кездеседі, Қазақстанның Қызыл кітабына кемінде 5 түрі енгізілген. Фаунада 282 құс, 44 сүтқоректі, 10 балық түрі бар; бауырымен жорғалаушылар мен қосмекенділер де кездеседі. Құстардың 36 түрі Қазақстанның Қызыл кітабына, 23 түрі халықаралық қорғау тізімдеріне енгізілген. Сүтқоректілерден елік, бұлан, суыр, қабан, сілеусін, қасқыр, борсық және басқа түрлер таралған.

Ғылыми және табиғат қорғау маңызы

Наурызым қорығы Қазақстандағы ең маңызды ғылыми-қорғау аумақтарының бірі. Ресми мәлімет бойынша «Табиғат шежіресі» негізінде ұзақ мерзімді мониторинг жүргізіледі: биоалуантүрлілік, сирек құстар, дала суыры, қарағайдың табиғи жаңаруы, көлдер гидрологиясы зерттеледі. ЮНЕСКО үшін бұл аумақ Орталық Азия қоныс аударатын құстар жолындағы негізгі аялдау және ұя салу орындарының бірі.

Экологиялық мәселелері

Негізгі тәуекелдер ретінде климат өзгерісіне байланысты гидрологиялық режимнің ауытқуы және өрт қаупі аталады. IUCN-нің 2025 жылғы бағалауында Бүкіләлемдік мұра нысаны үшін жалпы қауіп деңгейі төмен деп көрсетілген, бірақ климаттың өзгеруі көлдер мен сулы-батпақты жерлердің су режиміне әсер етуі мүмкін. Бұрынғы бағалауларда қорық аумағында өрттердің болғаны атап өтілген.

Қызықты деректер

Наурызым — Қазақстандағы ең көне қорықтардың бірі: 1931 жылы құрылған, 1951 жылы таратылып, 1966 жылы қайта қалпына келтірілген. 2008 жылы Қорғалжынмен бірге ЮНЕСКО тізіміне енгізілді. Ең ерекше нысандардың бірі — Наурызым қарағайлы орманы. ЮНЕСКО техникалық бағалауында бұл аумақ экологиялық өтпелі белдеу ретінде сипатталады: солтүстіктен түсетін қарағайлы орман ең оңтүстік шегіне, жартылай шөл флорасы ең солтүстік шегіне жетеді. Ресми сайтта аумақта неолит пен энеолит дәуіріне жататын 6 археологиялық нысан қорғалатыны көрсетілген. 2012 жылы «Наурызым — тылсым жер» визит-орталығы ашылған; жел мен күн энергиясымен жарықтандыру қолданылады.

Туристік бағыттар

Қорықта 6 экскурсиялық соқпақ пен маршрут жұмыс істейді, жалпы ұзындығы 185 км; аумақтан тыс тағы 2 көпкүндік бағыт бар. Экскурсиялар режимге сәйкес реттеледі. «Родник» экологиялық маршруты орталық усадьбадан Бетағаш орманшылығына дейін: Докучаев үстірті, Бетағаш қайың-көктерек орманы, Наурызым қарағайлы орманы, Ақсуат тұщы көлдер жүйесінің панорамасы. «Наурызым боры» — қарағайлы орман, Сарымойын көлдері, сортаң ойыстар, дала қауымдастықтары. «Наурызым ландшафттары» — орталық усадьбадан «Сад» кордоны арқылы Жаркөл көліне; әртүрлі өсімдік бірлестіктері, бұлан, елік, борсық, сарышұнақ, бүркіт және су құстары кездесуі мүмкін.

Қорытынды

Наурызым мемлекеттік табиғи қорығы — Қазақстан табиғи мұрасындағы аса құнды аумақ. Оның бірегейлігі реликті қарағайлы ормандардың, құрғақ дала ландшафттарының және көл жүйелерінің бір жерде тоғысуында. Қорық сирек өсімдіктер мен жануарларды, қоныс аударатын құстарды сақтауда және ұзақ мерзімді ғылыми зерттеулерде ерекше рөл атқарады; ұлттық ғана емес, халықаралық деңгейдегі маңызды табиғат қорғау нысаны.

Сілтемелер мен дереккөздер

Фотогалерея

Суретті басыңыз — үлкейтілген көрініс

ҚорықҚұқықтық база